« وَرَبُّكَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ حَفِيظٌ » « 1 » در عين حال وسائطى را هم در اين حفظ كردن ، اثبات نموده و مىفرمايد : « وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ » « 2 » . پس اگر خداى تعالى آثار حاضر و غايب انسانى را بوسيله اين وسائط كه گاهى آنها را حافظين ناميده و گاهى معقبات خوانده حفظ نمىفرمود ، هر آينه فنا و نابودى از هر جهت آنها را احاطه نموده و هلاكت از پيش رو و پشت سر بسويشان مىشتافت ، چيزى كه هست همانطور كه حفظ آنها به امرى از ناحيه خداست همچنين فناى آنها و فساد و هلاكتشان به امر خداست ، زيرا ملك هستى از آن اوست و جز او كسى مدبر و متصرف در آن نيست ، اين آن حقيقتى است كه تعليم قرآنى بدان هدايت مىكند ، البته آيات در اين معانى بسيار است ليكن حاجتى به ايراد آنها نيست . و اگر ملائكه عملى مىكنند آن نيز به امر خدا است هم چنان كه قرآن كريم مىفرمايد : « يُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ بِالرُّوحِ مِنْ أَمْرِه » « 3 » و نيز مىفرمايد : « لا يَسْبِقُونَه بِالْقَوْلِ وَهُمْ بِأَمْرِه يَعْمَلُونَ « 4 » » . از همين جا معلوم مىشود كه اين معقبات ( نگهبانان ) ، همانطور كه آنچه حفظ مىكنند به امر خدا مىكنند ، همچنين از امر خدا حفظ مىكنند ، چون فنا و هلاكت و فساد هم به امر خداست همانطور كه بقا و استقامت و صحت ، به امر خداست ، پس هيچ مركب جسمانى و مادى دوام نمىيابد مگر به امر خدا ، و هيچ يك از آنها تركيبش انحلال و فساد نمىيابد مگر باز به امر خدا ، در معنويات هم هيچ حالت روحى و يا عمل و يا اثر عملى دوام نمىيابد مگر به امر خدا ، و هيچ يك از آنها دچار حبط و زوال و فساد نمىشود مگر باز به امر خدا ، آرى امر ، همه اش از آن خداست و برگشت همه اش بسوى او است . بنا بر اين ، معقبات ، همانطور كه به امر خدا حفظ مىكنند ، از امر خدا نيز حفظ مىكنند ، و چون چنين است ناگزير بايد جمله * ( « يَحْفَظُونَه مِنْ أَمْرِ اللَّه » ) * به همين معنا تفسير و حمل شود . و از آنچه گفته شد معلوم گرديد كه وجه اتصال و ارتباط جمله مورد بحث با جمله بعديش كه مىفرمايد : * ( « إِنَّ اللَّه لا يُغَيِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى يُغَيِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ » ) * چيست ، و اينكه در حقيقت جمله مذكور مىخواهد جمله مورد بحث را تعليل كند ، و معناى مجموع آن دو اين است

--> ( 1 ) و پروردگارت بر هر چيزى حافظ و نگهبان است . سوره سبا ، آيه 21 . ( 2 ) بدرستى كه بر شما نگهبانانى هست . سوره انفطار ، آيه 10 . ( 3 ) خداوند ملائكه را به همراهى روحى كه از امر اوست . نازل مىفرمايد سوره نحل ، آيه 2 . ( 4 ) از او در گفتار سبقت نمىگيرند ، و ايشان به امر او عمل مىكنند . سوره انبياء ، آيه 27 .